تعریف رشته پرستاری

پرستاری یک حرفه علمی و انسانی در حوزه مراقبت های بهداشتی است که تمرکز اصلی آن بر مراقبت از افراد، خانواده ها و جامعه در تمام سطوح سلامت (از پیشگیری تا درمان و بازتوانی) است.

تعریف شورای بین‌المللی پرستاران (ICN)

پرستاری حرفه‌ای مستقل و علمی است که در برگیرنده مراقبت خودمختار و مشترک از افراد در هر سن، خانواده، گروه و جامعه، بیمار یا سالم، در تمام محیط‌ها است. پرستاری شامل ترویج سلامت، پیشگیری از بیماری، و مراقبت از افراد بیمار، ناتوان و در حال احتضار است. نقش‌های کلیدی پرستاری شامل حمایت، پیشگامی در سیستم سلامت، ایمنی‌سازی و مشارکت در سیاست‌گذاری سلامت، مدیریت بیمار، سیستم‌های سلامت و آموزش است. پرستاری بر پایه اخلاق حرفه‌ای و پایبندی به حقوق بشر، از جمله حق حیات، حق برخورداری از مراقبت و حق کرامت انسانی استوار است.

اهداف رشته پرستاری

• ارتقای سلامت: آموزش به افراد و جامعه برای داشتن زندگی سالم‌تر.
• پیشگیری از بیماری: اجرای برنامه‌های واکسیناسیون، غربالگری و آموزش.
• بازتوانی و مراقبت تسکینی: کمک به بیماران برای بازگشت به بالاترین سطح ممکن از سلامت یا ارائه مراقبت‌های حمایتی در پایان زندگی.
• تسهیل روند درمان: همکاری با تیم درمان (پزشکان، متخصصان تغذیه، فیزیوتراپیست‌ها و...) برای اجرای طرح‌های درمانی.

تاریخچه پرستاری در جهان

تاریخچه پرستاری را می‌توان به سه دوره کلی تقسیم کرد:

دوران باستان و قرون وسطی

   در تمدن‌های اولیه (مانند مصر، بابل، یونان و روم)، مراقبت از بیماران اغلب بر عهده خانواده یا افرادی بود که دانشی تجربی از گیاهان دارویی داشتند. در یونان باستان، معابد خدای درمان (اسکولاپیوس) اولین مکان‌های شبه بیمارستانی بودند.  با ظهور ادیان، نقش پرستاری شکل سازمان‌یافته‌تری به خود گرفت. در مسیحیت، صومعه‌ها و راهبه‌ها مسئول مراقبت از بیماران و فقرا شدند. در جهان اسلام نیز بیمارستان‌ها (بیمارستان‌های دوره اسلامی مانند بیمارستان جندی شاپور) مراکز پیشرفته‌ای برای درمان و آموزش پزشکی و پرستاری بودند.

 دوران تحول و شکل‌گیری پرستاری نوین (قرن ۱۹)

این دوره نقطه عطفی در تاریخ پرستاری است و با نام فلورانس نایتینگل (Florence Nightingale) گره خورده است.

جنگ کریمه (۱۸۵۴-۱۸۵۶):  فلورانس نایتینگل به همراه گروهی از پرستاران داوطلب برای مراقبت از سربازان مجروح بریتانیایی به کریمه اعزام شد. او با تأکید بر بهداشت محیط، نظافت، تهویه و تغذیه مناسب، میزان مرگ و میر سربازان را از ۴۲٪ به ۲٪ کاهش داد.

تأسیس اولین مدرسه پرستاری: نایتینگل در سال ۱۸۶۰ مدرسه پرستاری «سنت توماس» را در لندن تأسیس کرد. این اقدام، پرستاری را از یک "شغل فداکارانه" به یک "حرفه علمی و آموزش‌دیده" تبدیل کرد.

تأسیس صلیب سرخ: در سال ۱۸۶۳، هانری دونان با الهام از ایده‌های نایتینگل، کمیته بین‌المللی صلیب سرخ را بنیان نهاد.

 قرن بیستم و بیست و یکم: حرفه‌ای‌سازی و تخصصی‌شدن: پرستاری به سرعت در سراسر جهان گسترش یافت و دانشگاه‌ها شروع به ارائه مدارک آکادمیک در این رشته کردند. تخصص‌های مختلفی مانند پرستاری داخلی جراحی (Medical-Surgical Nursing)، اطفال (Pediatric Nursing)، روانپرستاری (Psychiatric-Mental Health Nursing)، مراقبت‌های ویژه (Critical Care Nursing) و پرستاری جامعه‌نگر (Community Health Nursing) به وجود آمد.

تاریخچه پرستاری در ایران

تاریخ پرستاری در ایران نیز دارای سابقه‌ای کهن و تحولاتی چشمگیر است:

 ایران باستان:  در دوران هخامنشی و ساسانی، اصول بهداشتی و مراقبت از بیماران مورد توجه بود. در کتیبه‌های به جا مانده، از پزشکان و کمک‌کنندگان به آنان نام برده شده است.

 دوران طلایی اسلام و مرکز جندی شاپور: دانشگاه و بیمارستان جندی شاپور (در استان خوزستان کنونی) در دوره ساسانیان و به ویژه در قرون اولیه اسلامی، یکی از پیشرفته‌ترین مراکز علمی جهان بود. در این مرکز، نه تنها پزشکی، بلکه اصول مراقبت از بیمار (پرستاری) نیز آموزش داده می‌شد. این مرکز را می‌توان نخستین مرکز سازمان‌یافته آموزش پرستاری در ایران باستان دانست.

 دوران قاجار و آغاز پرستاری مدرن:    با تأسیس دارالفنون در سال ۱۲۳۰ ه.ش توسط امیرکبیر، نخستین بار "علم التمريض" (دانش پرستاری) به صورت آکادمیک در ایران تدریس شد. میسیونرهای مذهبی خارجی و پزشکان خارجی اولین بیمارستان‌های مدرن (مانند بیمارستان پرسبیتریان آمریکایی در ارومیه) را در ایران تأسیس کردند و به آموزش کمک‌پرستاران پرداختند. در دوران قاجار، پرستاری عموماً به مردان اختصاص داشت.

 دوران پهلوی و تحول اساسی: ۱۳۱۴ اولین آموزشگاه پرستاری به سبک مدرن با نام "مدرسه پرستاری مستوفی" در تهران تأسیس شد. ۱۳۱۵ قانون "استخدام پرستاران زن" تصویب شد و به طور رسمی به زنان اجازه داد تا به حرفه پرستاری بپوندند. این نقطه عطفی برای حضور زنان در عرصه اجتماعی و سلامت بود. ۱۳۳۷ دانشکده پرستاری دانشگاه تهران تأسیس شد و پرستاری به سطح آموزش عالی ارتقا یافت. در این دوره، با کمک مشاوران بین‌المللی (به ویژه از سازمان بهداشت جهانی)، برنامه‌های درسی پرستاری استاندارد شد.

 پس از انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ به بعد):  با وقوع انقلاب و سپس جنگ تحمیلی، پرستاران ایران نقش بی‌بدیلی در مراقبت از مجروحان جنگی ایفا کردند و جایگاه والای آنان در جامعه تقویت شد. پس از انقلاب شکوهمند اسلامی و تاسیس ستاد انقلاب فرهنگی در سال 1359، شاخه پرستاری ستاد یاد شده اقدام به بازنگری متمرکز برنامه های پرستاری نمود. در پی نیاز شدید به خدمات پرستاری پس از یک دوره تعطیلی دانشگاه ها و رویداد جنگ تحمیلی ، دوره 2 ساله کاردانی پرستاری در سال 1361 توسط ستاد تصویب و بر اساس ضوابط مصوب ستاد انقلاب فرهنگی دانشکده پرستاری علوم پزشکی ایران، انستیتوهای پرستاری فیروزگر و آموزشگاه های عالی پرستاری اقدام به پذیرش داوطلبان مرد و زن دارای دیپلم کامل متوسطه از طریق آزمون سراسری نمودند. در سال 1361 گروه پرستاری دانشکده پرستاری علوم پزشکی دانشگاه تربیت مدرس تاسیس و به پذیرش دانشجو در مقطع فوق لیسانس آموزش و مدیریت پرستاری با گرایش های مورد تصویب (5گرایش )و گروه پرستاری دانشکده علوم پیراپزشکی دانشگاه امام حسین(ع)نیز در سال 1363 فعالیت های آموزشی خود را با پذیرش دانشجوی پرستاری در مقطع کاردانی آغاز کرد. در سال 1364 با تصویب برنامه کارشناسی ناپیوسته پرستاری با حداقل دوره دو سال به منظور ادامه تحصیل دانش آموختگان مقطع کاردانی رشته پرستاری ، مراکز آموزش عالی پرستاری اقدام به پذیرش دانشجو در این مقطع نمودند.

با تشکیل وزارت بهداشت و درمان آموزش پزشکی، در سال 1365 و ایجاد دانشکده های پرستاری و مامایی،کیفیت آموزش پرستاری ارتقاء یافت. به دنبال آن، فعالیت آموزشی پرستاران در حوزه ستادی معاونت آموزشی وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشکی در ابعاد مختلف برنامه ریزی،گسترش،ارزشیابی و بازآموزی شکل تازه ای به خود گرفت. در سال 1366 شورای عالی انقلاب فرهنگی پس از نظر خواهی از شاخه پرستاری دوره کاردانی را لغو و مجددا برنامه کارشناسی پیوسته پرستاری تصویب شد و دانشکده های پرستاری و مامایی علاوه بر پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی ناپیوسته اقدام به پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی پیوسته نیز نمودند. سال 1369 برنامه های اموزش کارشناس پرستاری با تمرکز با رویکرد جامعه نگر بازنگری شد، به طوریکه با در نظر گرفتن آیین نامه های موجود ضمن تغییر در محتوی دروس، روش آموزش نظری و بالینی، بخشی از کارآموزی در دو نیمسال آخر به صورت کارآموزی در عرصه منظور شد. در سال 1374،برنامه کارشناسی پرستاری در راستای آموزش جامعه نگر بازنگری و به تصویب شورای عالی برنامه ریزی وزارت فرهنگ و اموزش عالی رسید. پس از تشکیل شورای عالی برنامه ریزی علوم پزشکی در وزارت بهداشت ، درمان و اموزش پزشکی ،این برنامه تحت نظارت کامل وزارت منبوع قرار گرفت. در سال ۱۳۸۰، سازمان نظام پرستاری جمهوری اسلامی ایران به عنوان نهادی صنفی-حرفه‌ای برای دفاع از حقوق پرستاران و ارتقای استانداردهای حرفه‌ای تأسیس شد. بازنگری برنامه درسی رشته پرستاری در مقاطع مختلف بر اساس نیاز جامعه مرتبا انجام می شود.